سموم ارگانوفسفره از آفتکشهای پرکاربرد در بخش کشاورزی هستند. افرادی مانند سمپاشان، کشاورزان، کارکنان انبارهای نگهداری سموم و افراد فعال در تولید یا توزیع آفتکشها، ممکن است از طریق تنفس، تماس پوستی یا بلع ناخواسته در معرض این مواد قرار گیرند.
یکی از مهمترین آزمایشها برای ارزیابی مواجهه با این ترکیبات، اندازهگیری سطح آنزیم کولیناستراز در خون است. این آزمایش در برنامههای طب کار علی الخصوص در معاینات بدو استخدام و معاینات دوره ای به شناسایی زودهنگام اثرات سموم و پیشگیری از مسمومیت شدید کمک میکند.
سموم ارگانوفسفره چگونه اثر میکنند؟
ارگانوفسفرهها با مهار آنزیم کولیناستراز، باعث تجمع مادهای به نام استیلکولین در محل اتصال اعصاب میشوند. تجمع بیش از حد استیلکولین میتواند عملکرد طبیعی سیستم عصبی، عضلات، قلب و دستگاه تنفسی را مختل کند.
علائم احتمالی مواجهه قابلتوجه با این سموم میتواند شامل موارد زیر باشد:
- سردرد، سرگیجه و ضعف
- تهوع، استفراغ یا دلپیچه
- تعریق و افزایش ترشحات بدن
- تنگی نفس یا احساس فشار در قفسه سینه
- انقباض یا لرزش عضلات
- تاری دید و تنگی مردمک چشم
- کاهش ضربان قلب در موارد شدید
بروز این علائم، بهویژه پس از سمپاشی یا تماس با آفتکشها، نیازمند ارزیابی پزشکی فوری است.
رایجترین آفتکشهای ارگانوفسفره در ایران
کلروپریفوس (Chlorpyrifos):
یکی از معروفترین و پرمصرفترین آفتکشهای ارگانوفسفره است که برای کنترل آفات درختان میوه، غلات و خاک استفاده میشود (در بازار ایران گاهی با نام تجاری “دورسبان” شناخته میشود).
دیازینون (Diazinon):
سم بسیار معروفی که در باغداری، مزارع برنج، صیفیجات و حتی کنترل آفات خانگی بهوفور استفاده میشود.
مالاتیون (Malathion):
از این آفتکش علاوه بر مصارف کشاورزی، در برنامههای بهداشت عمومی برای کنترل حشرات (مانند پشهها و شپش) نیز استفاده میشود و سمیت نسبی آن برای پستانداران نسبت به برخی ارگانوفسفرههای دیگر کمتر است اما همچنان نیاز به پایش دارد.
دیکلرووس یا د د و پ (Dichlorvos / DDVP):
یک سم بسیار فرار با اثر ضربهای سریع که در گذشته در حشرهکشهای خانگی و گلخانهها بسیار رایج بود.
فوزالون (Phosalone):
که در بازار ایران با نام تجاری “زولون” شناخته میشود و بیشتر برای کنترل آفات درختان میوه (مانند سیب و پسته) به کار میرود.
توفان یا پروفتوفوس (Profenofos):
یک آفتکش و کنهکش فسفره که بیشتر در مزارع پنبه و گوجهفرنگی کاربرد دارد.
آزمایش کولیناستراز چیست؟
کولیناستراز گروهی از آنزیمها است که در تنظیم پیامهای عصبی نقش دارد. در پایش مواجهه با سموم ارگانوفسفره، معمولاً دو شاخص بررسی میشود:
۱. کولیناستراز پلاسمایی یا سرمی
این شاخص که با نام بوتیریلکولیناستراز نیز شناخته میشود، میتواند در مواجهههای اخیر با ارگانوفسفرهها کاهش یابد. سنجش آن برای پیگیری وضعیت افراد در معرض مفید است؛ اما ممکن است تحتتأثیر بیماریهای کبدی، سوءتغذیه، برخی داروها و شرایط فردی نیز قرار بگیرد.
۲. کولیناستراز گلبول قرمز
این شاخص ارتباط نزدیکتری با فعالیت استیلکولیناستراز در سیستم عصبی دارد و در ارزیابی شدت مهار آنزیمی اهمیت ویژهای پیدا میکند. تفسیر آن باید توسط پزشک و با درنظرگرفتن سابقه مواجهه شغلی و علائم فرد انجام شود.
اهمیت اندازهگیری پایه کولیناستراز
میزان طبیعی کولیناستراز در افراد مختلف یکسان نیست. به همین دلیل، بهترین روش در برنامههای بهداشت حرفهای این است که پیش از شروع فصل سمپاشی یا پیش از آغاز کار در معرض آفتکشها، یک آزمایش پایه از فرد گرفته شود.
سپس نتایج آزمایشهای دورهای با مقدار پایه همان فرد مقایسه میشوند. کاهش قابلتوجه نسبت به سطح پایه میتواند نشانهای از مواجهه شغلی نامناسب باشد و نیاز به بررسی شرایط کار، استفاده از وسایل حفاظت فردی و در صورت نیاز، دور کردن موقت فرد از مواجهه داشته باشد.
چه کسانی به پایش کولیناستراز نیاز دارند؟
پایش دورهای کولیناستراز برای گروههای زیر اهمیت بیشتری دارد:
- کارگران و اپراتورهای سمپاشی
- کشاورزان و باغداران
- کارکنان گلخانهها
- کارکنان تولید، بستهبندی یا انبار سموم
- فروشندگان و توزیعکنندگان آفتکشها
- افرادی که بهطور مکرر با حشرهکشهای ارگانوفسفره کار میکنند
اقدامات پیشگیرانه در محیط کار
برای کاهش خطر مواجهه با سموم ارگانوفسفره، رعایت نکات زیر ضروری است:
- استفاده صحیح از دستکش، ماسک مناسب، لباس کار و عینک محافظ
- پرهیز از خوردن، آشامیدن و سیگار کشیدن هنگام کار با سموم
- شستوشوی دستها و پوست پس از پایان کار
- تعویض لباس آلوده و شستوشوی جداگانه آن
- نگهداری سموم در محل دارای تهویه مناسب و دور از مواد غذایی
- آموزش کارکنان درباره روش صحیح رقیقسازی، مصرف و دفع ظروف سم
- انجام معاینات دورهای طب کار و آزمایش کولیناستراز طبق نظر پزشک
جمع بندی
اندازهگیری کولیناستراز خون یکی از ابزارهای مهم در تشخیص و پایش مواجهه با سموم ارگانوفسفره است. انجام آزمایش پایه و تکرار آن در فواصل مناسب، میتواند کاهش فعالیت آنزیم را پیش از ایجاد عوارض جدی شناسایی کند.
در کنار آزمایشهای دورهای، آموزش کارکنان، استفاده از تجهیزات حفاظت فردی و کنترل شرایط محیط کار، نقش اساسی در پیشگیری از مسمومیتهای شغلی ناشی از آفتکشها دارد.
توجه: تفسیر نتیجه آزمایش کولیناستراز باید توسط پزشک طب کار یا پزشک معالج و با توجه به سطح پایه فرد، نوع مواجهه، علائم بالینی و شرایط پزشکی انجام شود.
خدمات تخصصی طب کار در پایش مواجهه با سموم کشاورزی
اندازهگیری دورهای سطح آنزیم کولیناستراز و انجام معاینات طب کار از منظر بهداشت حرفهای، نهتنها یک الزام قانونی برای کارفرمایان و صاحبان مزارع و صنایع شیمیایی است، بلکه مهمترین گام در حفظ سلامت نیروی کار و پیشگیری از حوادث ناگوار شغلی به شمار میرود.
مراکز تخصصی طب کار محمدشهر کرج و رهپویان سلامت در صفادشت با بهرهگیری از تجهیزات پیشرفته آزمایشگاهی و کادر مجرب، آماده ارائه خدمات سنجش کولیناستراز (اندازهگیری سطح پایه و دورهای) برای شاغلین در معرض سموم ارگانوفسفره می باشند.
جهت هماهنگی، مشاوره و نوبتدهی معاینات بدو استخدام و دورهای طب کار، میتوانید با شعب ما تماس حاصل فرمایید:
- مرکز تخصصی طب کار محمدشهر (کرج):تلفن تماس: ۰۲۶۳۶۲۰۱۸۳۹
- مرکز تخصصی طب کار رهپویان سلامت (صفادشت):تلفن تماس: ۰۲۱۶۵۴۳۹۴۵۵
رسالت ما، حفظ سلامتی شماست.
مرکز تخصصی طب کار محمدشهر کرج
- آدرس : کرج، محمدشهر،ابتدای بلـوار دشت بهشت، نبش کوی یاس
- شماره تماس: ۰۲۶۳۶۲۰۱۸۳۹
- پشتیبانی آنلاین: ۰۹۳۰۹۷۸۳۵۴۹
لوکیشن در گوگل مپ
مرکز تخصصی طب کار رهپویان سلامت(صفادشت)
- آدرس : ملارد، ابتدای شهرک صنعتی صفادشت،ساختمان طاها،طبقه اول، واحد ۲، جنب دفتر کـاریابی آتیه نوین،
- شماره تماس: ۰۲۱۶۴۵۳۹۴۵۵
- پشتیبانی آنلاین: ۰۹۹۰۸۹۳۸۷۴۹